UNESCO-leerstoelhouder John Johnston: “Kunst kan de taal zijn die mensen weer met elkaar verbindt”

Dr. John Johnston gelooft in de kracht van kunst en onderwijs om mensen met elkaar te verbinden en de complexe vraagstukken van deze tijd aan te gaan. Toen hij hoofd was van de internationale Master Artist Educator (iMAE) aan ArtEZ, daagde hij studenten uit om hun artistieke praktijk te zien als een open en onderzoekend proces, zonder kant-en-klare antwoorden. Nu krijgt die visie wereldwijde erkenning: Johnston is benoemd tot UNESCO-leerstoelhouder op het gebied van Issues-Based Arts Education, Intercultural Dialogue and Social Cohesion. Daarmee is ArtEZ de eerste kunsthogeschool in Nederland met een UNESCO-leerstoel. Maar wat houdt dat nou precies in?

In de academische wereld verwijst een Chair naar een hoogleraarschap. Maar In dit geval is het een officiële erkenning van UNESCO, waarbij het onderzoek, de ervaring en de gedrevenheid van de leerstoelhouder worden gezien als de inspiratie achter de toekenning. 

De kunst van een goed plan

De kandidaat moet een gedetailleerd plan indienen met duidelijke onderzoeksvragen, een onderbouwde methodologie en een stevige theoretische basis voor de leerstoel. Voor ArtEZ betekende dat voortbouwen op de kernideeën uit iMAE. Johnston: “Denk hierbij aan de begrippen artisteducator, betekenisgericht leren, plaatsgebondenheid, community-based samenwerking en natuurlijk de methode van Issues-Based Arts Education (IBAE). Al deze ideeën moesten we samenbrengen in een duidelijk plan dat laat zien hoe wij als team deze concepten in de praktijk tot leven laten komen.”

Issues-Based Arts Education

De leerstoel stelt Johnston in staat om het werk dat zijn collega’s en hij de afgelopen negen jaar hebben opgebouwd, voort te zetten en te verdiepen. De focus ligt dus op IBAE - een benadering die duidelijk verschilt van traditioneel kunstonderwijs. Het creatieve proces begint hier bij urgente maatschappelijke vraagstukken: echte problemen of uitdagingen uit de samenleving vormen het vertrekpunt voor leren en creëren. “Door de samenwerking tussen de artisteducator en de gemeenschap ontstaat gedeelde betekenis voor iedereen die erbij betrokken is,” zegt Johnston.

UNESCO Centre for Arts and Learning

Op de vraag waarom het eigenlijk een UNESCO Chair heet en niet gewoon UNESCO, moet Johnston lachen. “Die vraag krijg ik vaak. Je kunt niet zomaar iets UNESCO noemen. Dat is streng gereguleerd. Alles binnen dit programma moet de term Chair bevatten. Het klinkt inderdaad als iets persoonlijks, terwijl ik nooit alleen werk. Daarom wilde ik ook het UNESCO Centre for Arts and Learning (UCAL) oprichten, en gelukkig gingen ze daarmee akkoord. Dat is een ruimte waar onderzoekers, kunstenaars, docenten en andere gemeenschappen samenwerken aan nieuwe vormen van leren door middel van creatie.”

Een nieuw hoofdstuk voor onderzoek bij ArtEZ

De benoeming is niet alleen een persoonlijk hoogtepunt voor Johnston, maar ook een belangrijke mijlpaal voor ArtEZ. “Het is eigenlijk vrij zeldzaam dat een kunsthogeschool deze erkenning krijgt,” zegt Johnston. “UNESCO-leerstoelen bevinden zich meestal bij onderzoeksuniversiteiten. Daarnaast moeten we zelf de financiële middelen creëren om onze plannen waar te maken. Dankzij de steun van het interim-bestuur van ArtEZ, de collega’s van ArtEZ Research Center en de kunsteducatie-opleidingen beschikt het team nu over de erkenning én het draagvlak om UCAL op te bouwen en hun werk breed te verankeren binnen de instelling.”

Wat de leerstoel hem concreet oplevert? “Tijd,” zegt Johnston. “Tijd om een team te vormen, onderzoek te doen en lokale én internationale samenwerkingen aan te gaan. Deze erkenning geeft me de ruimte om dieper in te gaan op de vragen die mijn loopbaan en visie op kunsteducatie hebben gevormd: hoe kan kunst sociale cohesie versterken, conflicten helpen voorkomen en interculturele dialoog stimuleren?”

Kunst als antwoord op mondiale uitdagingen

IBAE sluit goed aan bij urgente mondiale en maatschappelijke vraagstukken. De Verenigde Naties hebben zeventien duurzame ontwikkelingsdoelen (SDG’s) opgesteld, variërend van mensenrechten tot internationale samenwerking. UNESCO, onderdeel van de VN, pakt deze uitdagingen aan via onderwijs, wetenschap en cultuur.

“Hoewel ons werk vooral het vierde doel (kwaliteitsonderwijs) raakt, richten we ons ook rechtstreeks op doelen als het verminderen van ongelijkheid, het stimuleren van mondiale partnerschappen en het bevorderen van vrede en het voorkomen van conflicten. Verder dragen we indirect bij aan doelen zoals gendergelijkheid en welzijn,” zegt Johnston. 

Om deze doelen te bereiken, moet onderwijs volgens hem verschuiven van een focus op eigen belang naar meer maatschappelijk belang. “Dat vraagt om een cultuur van empathie, wat ik the empathetic objective of learning noem. We benaderen onderwijs niet als een industrieel systeem, maar als een manier om mensen opnieuw te verbinden met elkaar en de essentie van mens-zijn. In plaats van studenten alleen te leren tekenen, schilderen of performen, vragen we: waarom maak je kunst? Wat is je doel en de betekenis? In dat opzicht biedt IBAE een nieuwe esthetische taal waarmee mensen zichzelf en hun relatie tot anderen écht kunnen begrijpen. Het versterkt de empathie in een wereld die steeds meer verdeeld raakt.”

Arnhem

Hoewel de UNESCO-leerstoel aan ArtEZ is toegekend, ziet Johnston het als zijn plicht om ook de stad Arnhem te vertegenwoordigen. “Burgemeester Marcouch is erg enthousiast over hoe deze leerstoel Arnhem internationaal op de kaart kan zetten, terwijl het tegelijkertijd ook lokaal impact heeft.” Een concreet voorbeeld is de samenwerking met lokale onderwijsinitiatieven zoals Presikhaaf University, die levenslang leren onder bewoners stimuleert. “Zij zijn nu officieel verbonden aan de UNESCO-leerstoel. De projecten die we samen ontwikkelen - zoals initiatieven op het gebied van migratie en sociale cohesie - krijgen internationale zichtbaarheid via het UNESCO UNITWIN-netwerk.”

Vooruitblik

Wat hij uiteindelijk met deze benoeming hoopt te bereiken? “Dat ArtEZ blijft groeien als een plek waar kunst niet alleen wordt gemaakt, maar ook wordt ingezet om maatschappelijke verandering te stimuleren.” ArtEZ heeft hiervoor al een sterke basis, vindt Johnston. “Onze kunsteducatie- en artisteducator-programma’s zijn diep verbonden met sociale thema’s. Studenten en docenten werken vanuit hun artistieke praktijk samen met gemeenschappen, zowel in Nederland als daarbuiten.”

Buiten ArtEZ hoopt Johnston met de leerstoel bij te dragen aan onderwijs dat iets betekent voor gemeenschappen die te maken hebben met conflicten of kwetsbaarheid. “Elk land dat uit een conflict komt, heeft een ander soort onderwijs nodig. De oude methodes herhalen helpt niet. Met een issues-based benadering kunnen we onderwijs ontwerpen dat helpt misdaden tegen de menselijkheid te voorkomen en jongeren leren kritisch én met compassie te denken.”

Over het UNESCO Chairs Programme

Het UNESCO Chairs Programme werd in 1992 opgericht om internationale samenwerking tussen onderzoekers en instellingen te versterken via netwerken van UNESCO-leerstoelen en UNITWIN-partnerschappen. Deze leerstoelen vormen een wereldwijd netwerk dat onderzoek en onderwijs bevordert op gebieden die aansluiten bij UNESCO’s missie: het bevorderen van vrede, mensenrechten, duurzaamheid en intercultureel begrip.