Lector Jeroen Lutters neemt afscheid van ArtEZ: “Ik zoek altijd naar het radicale anders-zijn van een mens”

In plaats van pensioen spreekt hij liever over een ‘derde levensfase’. “We hebben een fase van studeren, van werken en daarna komt er nog iets,” zegt Jeroen Lutters. “Voor mij is pensioen niet de overwaarde van je huis opeten en reizen. Het is een vervolmaking van je menszijn. Je afvragen: kunnen de dingen die je in je leven hebt verzameld op een nieuwe manier tot rijping komen?”

Hij gaat eerst een jaar niets doen. Wandelen, lezen, schrijven en tijd met zijn kleinkind doorbrengen. “Op advies van mijn zoon”, zegt Lutters. “Ik neem geen opdrachten aan en ga vooral genieten van het feit dat ik even geen verplichtingen heb.”

Wie zijn werk wil begrijpen, moet teruggaan naar de ontmoetingen die hem in belangrijke mate hebben gevormd. Voor Lutters springen er drie duidelijk uit. De eerste ontmoeting is met de mensen van de Bernard Lievegoed University - de Vrije Hogeschool waar het gedachtegoed van pedagoog en hoogleraar Bernard Lievegoed rondwaart. Daar ontstaat een inzicht dat hem nooit meer loslaat: het idee dat het leven zelf een kunstwerk is.

“En dan niet alleen als een mooi en esthetisch plaatje,” legt Lutters uit. “Maar als iets wat je beoefent. De levenskunst.” In die visie is onderwijs geen vast systeem, maar een creatief proces dat steeds opnieuw tot leven komt. 

Binnen instituten botst zijn gedachtengoed regelmatig met systemen die juist gericht zijn op controle en uniformiteit. “Er zijn mensen met macht, geld en invloed die sterk in die systemen geloven.” Glimlachend: “Ik heb mijn positie gebruikt om hen het leven moeilijk te maken.”

Ook zijn ontmoeting met cultuurwetenschapper Mieke Bal heeft hem veranderd. Als jonge recensent schrijft hij een lovende review over een van haar boeken. Tot zijn verbazing ontvangt hij een brief van haar. Ze voelt zich in de Nederlandse pers – in tegenstelling tot de internationale - met haar boek over Rembrandt voor het eerst echt recht gedaan. Er volgt een ontmoeting tussen de twee en later mag Lutters onder haar begeleiding promoveren. Zij leerde hem wat volledige autonomie betekent. “Als ik haar vroeg hoe ik iets moest doen, zei ze: ‘Dat ga ik niet uitleggen. Jij bepaalt’.” Het is een houding die hij later zelf overneemt. “Ik zoek altijd naar het radicale anders-zijn van een mens, en als educator is het mijn taak om alles uit de weg te ruimen zodat die persoon dat kan laten zien.” 

Lutters weet dat zijn gedachtengoed een bron van frictie is. “Soms doe je mensen pijn, je kunt niet iedereen recht doen,” zegt hij. “Dat hoort bij het leven, maar tegelijkertijd vind ik het moeilijk te accepteren dat ik fouten maak.” Hij legt de lat hoog voor zichzelf, maar vindt dat dat ook mag. “Ik zit in een mooie positie: ik kan boeken schrijven en ik werk met interessante studenten en medewerkers; dan mag ik ook hoge eisen aan mezelf stellen.”

De derde ontmoeting, met oud-bestuurder van ArtEZ Nishant Shah, opent voor hem weer een ander perspectief. “Het denken wat hij bij mij in gang heeft gezet is: hoe zit het met de wereld van nu? En wat is de plek van de kunsten en de impact van de kunsten in de wereld van nu?” Het leidt tot een gedachte die gaandeweg steeds centraler komt te staan in zijn werk: creativiteit als basisprincipe van alles. Dit verwoordt Lutters ook in zijn boek Creative Theories of (Just About) Everything.

Bij ArtEZ probeert Lutters die visie concreet te maken. En dat betekent soms dat hij de boel moet omdraaien. “In het onderwijs wordt vaak gedacht: educatie is de basis en kunst voegen we toe. Maar ik vind juist dat kunst voorop moet staan. Dat betekent dat een goede kunsteducator zich in de eerste plaats als kunstenaar moet gedragen, en autonoom, onderzoekend en eigenzinnig moet zijn.”

Binnen het lectoraat Kunsteducatie leidde het tot concepten als de artisteducator en de leermethode Art Based Learning, waarin kunst niet langer een onderwerp is om over te praten, maar juist een bron van kennis is. “Door goed naar een kunstwerk te kijken, kun je inzichten krijgen over leven, de dood en zingeving.” Dat klinkt abstract, maar het kan concreet worden toegepast. Bijvoorbeeld in het gesubsidieerde onderzoeksproject Art-Based Learning in de palliatieve zorg, dat Lutters leidt in samenwerking met meerdere onderwijsinstellingen. Daar wordt kunst ingezet om gesprekken te voeren die anders moeilijk op gang komen. 

Niet alles lukte in zijn tijd op ArtEZ. Zijn ambitie om met (No) University het onderscheid tussen mbo, hbo en wo te doorbreken, stuitte op stevige weerstand. Lutters: “Kinderen en jongeren met grote creatieve talenten worden te vaak gemarginaliseerd. Daardoor belanden ze in vormen van onderwijs die geen recht doen aan wie ze zijn en wat ze kunnen. Dat tast hun zelfvertrouwen en eigenwaarde aan en beperkt hun kansen en inkomen later in het leven. Dat vind ik onrechtvaardig.” Hoewel No University niet gelukt is, blijft het idee overeind. “Misschien is het een kwestie van timing. Je moet weten wanneer je moet springen.”

Het afscheid nemen van ArtEZ komt steeds dichterbij. Wat gaat hij missen? “De mensen,” zegt Lutters direct. Studenten, promovendi, maar vooral ook de mensen achter de schermen.” Bijvoorbeeld Veronique, zijn assistente, die hem zo goed in balans hield. “Eigenlijk zijn al mijn assistentes in de diverse instituten, Machteld (Vrije Hogeschool), Welmoed (Windesheim) en Veronique (ArtEZ), essentieel geweest voor wat ik heb kunnen doen. Het is (No) University in het klein.” Zijn pensioen is geen einde, maar een verschuiving. Minder moeten en meer ruimte. Of, zoals hij het zelf zegt: “Misschien ontstaat er nu een innerlijke vrijheid om écht mooie dingen te maken.”